Eachdraidh-beatha
Rugadh Màiri NicMhuirich ann an sgìre an Lagain, agus thàinig i à teaghlach aig an robh cultar 's cànan traidiseanta na Gàidhlig.
Bha athair Màiri, Eòghann MacMhuirich (1727-1801), na thidsear don SSPCK (A' Chuideachd Urramach a ta chum Eòlas Crìosdaidh a Sgaoileadh) ann an grunn sgìrean sa Ghàidhealtachd bho 1751 air adhart, a' tòiseachadh le Loch Carrann (1751-1756). Rè a dhreuchd ann an Gleann Eilg (1756-1765), chaidh a bhrosnachadh gus a dhol còmhla ri Seumas Mac a' Phearsain gu Uibhist gus a bhith na eadar-theangair fileanta airson sgeulachdan Oiseanach a chruinneachadh bho bheul-aithris. Thug e fianais nas fhaide air adhart air na turasan sin ann an rannsachadh oifigeil ann an 1800 a thaobh an robh Seumas Mac a' Phearsain air pàirtean mòra den 'Ossian' aige a bha air leth measail a chruthachadh.
Bha Eòghann air a mheas mar sgoilear agus mar thidsear tàlantach, agus bha Gàidhlig air leth aige. Bha e air Sir Iain Mac a' Phearsain (1745-1821), a bha uaireigin na Riaghladair-Seanalair air na h-Innseachan, a theagasg agus bha e air a bhrosnachadh leis an t-seann oileanach aige a dhreuchd a leigeil dheth san Eilean Sgitheanach. Ach, roghnaich Eòghann tuineachadh anns an Lagan, far an cuireadh e seachad a' chòrr de a bheatha. Tha e coltach gun robh dìlseachd chreideimh làidir aige, mar a thuirt a sheann oileanach agus caraid Anna Nic a' Bhiocair Ghrannd; thug Anna am far-ainm gràdhach Am Fàidh air air sgàth a ghliocas agus an dòigh-beatha ascetic a ghabh e os làimh nas fhaide air adhart na bheatha. Tha Anna cuideachd ag innse dhuinn gun do bhàsaich Eòghann air 16 Dùbhlachd 1801, agus gun deach a bhròn gu mòr.
A' fàs suas anns an Lagan, bha Màiri dèidheil air ceòl, òrain, agus dannsa, rud a bh' aig Bàideanach am pailteas aig an àm sin, agus tha e coltach gun d' fhuair i dìlseachd a h-athar mar dhìleab cuideachd. Tha an t-Urr. Alasdair MacRath, a dheasaich agus a dh'fhoillsich cruinneachadh de na laoidhean aig Màiri, a' cumail a-mach gun deach a h-iompachadh uaireigin eadar 1765 agus 1785, oir chaidh laoidh leatha fhoillseachadh an Dùn Èideann ann an 1785:
Thig led dhoille, ciont is daorsa
Fàg na aonar airsan 'n leatrom,
Dh'iarraidh teagaisg, riaghlaidh 's saoraidh
Tha iad annsan rin toirt seachad.
Seall le muinghinn an-àirde
Chum nam beann da bheil do thaitneachd;
Nuair is trioblaidich a dhual dhut
Amhairc suas ri Triath nam feartan.
Càraich d' eallach air a ghuaillibh
Oir 's ann uaithe thig do neart-sa;
'S ged nach beachdaich thusa ghluasad
Creid gu luath gu bheil e 'm faisg ort
Feith gu foighidneach ri thìm-san
'S imich dìreach rèir a reachda
Ruith do rèis le fair' is dìcheall
'S ann le strì a nì thu streapadh.
B' ann ri linn a cas a bhriseadh a thàinig atharrachadh na beatha. Cha do shlànaich a cas gu dòigheil agus bha aice ri bata agus croitse a chleachdadh fad a beatha an dèidh seo. Phòs i òg, fear Clark, aig an robh beagan fearainn an Torra Dhamh an Gleann Truim. Bha an dachaigh mu choinneamh Creag Dhubh, le sealladh brèagha air a' ghleann. Chan eil mòran fios ri lorg mun duine aice ach tha an t-Urr. MacRath ag innse mar a thòisich Màiri an toiseach ri laoidhean a dhèanamh ann am Beurla agus mar a thug a cèile oirre an dèanamh ann an Gàidhlig. Chan eil sgeul air càil a rinn i sa Bheurla agus chan eil ach seachd laoidhean Gàidhlig leatha ri lorg an-diugh.
Tha e coltach gun deach a fàgail na banntrach 's i òg agus ged a bha clann aice cha d' fhuair i mòran taic bhuapa. Ged a bha nàbaidhean math dhi, bha i tric ann an èis:
'S mi mar dhèirceachan falamh,
Gun nì, gun fheudail, gun earras, gun stòr,
'S mi 'n dùil gun èist thu ri m' ghearan
'S do ghnùis le coibhneas gun deàlraich thu orm.
Na leig dhomh tionndadh bho d' leanail
Ach dèan mo stiùireadh 's mi aineolach dorch,
Le d' ghràs ath-nuadhaich-sa m' anam
'S dèan gràdh is fìrinn a bhuileachadh orm.
'S tric a las thu mo choinnleir
'S mi gun solas, gun soillse nam chòir,
Le do Spiorad tha saidhbhir
Chum mo sheachran fhoillseachadh dhòmhs'.
Sgrùdam d' fhocal gach oidhche
Stiùireas m' astar mar ghuide anns an ròd,
'S tionndaidheam dhachaigh bho m' fhaontraidh
Dh'ionnsaidh m' athair tha saidhbhir an glòir.
Tha sgeulachd ag innse mar a bha ceistear na sgìre uair a' dol seachad air taigh Mhàiri agus thug e an aire gun robh fuaimean a-staigh. Nuair a dh'fhosgail e an doras, 's gann gum b' urrainn dha a chreidsinn gun robh Màiri a' dannsa am meadhan an làir. Ach mhìnich i dha gur e an t-adhbhar a bha i a' dannsa gun robh i a' faireachdainn cho toilichte gun robh i air a Slànaigheir a lorg. Tha e coltach gun deach faighneachd do Mhàiri turas cia mheud duine dom b' urrainn dhi aoigheachd a thoirt aig àm òrduighean. Fhreagair i: "Tha sabhal agam a chumadh fichead agus cridhe a chumadh ceud."
Chan eil mòran fiosrachaidh againn mu dheireadh beatha Mhàiri. Thathar ag ràdh gun do ghluais i gu Peairt an dèidh dhi a bhith na banntrach, a dh'fhuireach còmhla ri aon de na nigheanan pòsta aice. Chaochail i mu thimcheall na bliadhna 1815, mus d' fhuair i cothrom a cruinneachadh fhèin de dh'òrain is bhàrdachd fhoillseachadh.
Clàr sgrìobhaidhean
Togarrach A Bhith Maille Ri Crìosd